Siódmy kontynent

Siódmy kontynent

Księżyc od najdawniejszych czasów fascynował mieszkańców Ziemi. Już dawno podejrzewano, że jest fragmentem, „odpryskiem” naszego globu a ponadto najbliższym i najlepiej poznanym obiektem kosmicznym poza Ziemią. Siódmy Kontynent - tak nazywał naszego naturalnego satelitę radziecki astronom N.A. Warwarow.

 

Jest wiele teorii na powstanie Księżyca. Jedna z nich, którą uznaje wielu naukowców mówi o kolizji na gigantyczną skalę. Uderzenie ciała o wielkości prawdopodobnie zbliżonej do wielkości Marsa (astronomowie nadali mu nazwę Thea) spowodowało przetopienie niemal całej skorupy Ziemi, a także wybicie dużej ilości materii w przestrzeń kosmiczną. Materia ta przypuszczalnie utworzyła wówczas Księżyc. Nie wiemy dokładnie, kiedy to wydarzenie miało miejsce, być może krótko po powstaniu Ziemi, a na pewno wcześniej niż cztery miliardy lat temu. Powierzchnia Księżyca to 37,91 mln km2, czyli trochę mniej niż powierzchnia naszego największego kontynentu Azji (44 mln km2). W ciągu wieków nadawano mu wiele imion w różnych kulturach i językach. W naszym języku nazywamy go Księżycem. W mitologii słowiańskiej władcą, najwyższym bóstwem był księżyc w pełni,  księżyc w nowiu był jego synem czyli Księżycem. Natomiast w tym czasie ogólnie księżyc nazywano „miesiącem”. U Rzymian występował pod nazwą Luna , u Greków Selene i symbolizował Wielką Boginię. Był pilnie obserwowany przez wszystkie cywilizacje starożytne. Już w starożytności uczeni potrafili trafnie objaśniać zmiany faz Księżyca. Natomiast plamy widoczne gołym okiem na tarczy Księżyca były różnorodnie interpretowane i nikt do końca nie miał pojęcia o ich naturze, chociaż niektórzy filozofowie poprawnie odczytywali ich znaczenie. Anaksagoras z Kladzomen twierdził, że Księżyc to „druga Ziemia”, a Herodot z Halikarnasu pisał powołując się na nieznane egipskie źródła, że „Księżyc bogaty jest w góry”. Dopiero Galileusz w 1609 roku skierował zbudowaną przez siebie lunetę na Księżyc i podał rzeczywistą naturę naszego satelity. Odkrył doliny, góry i rozległe równiny, które wziął za morza. Przekonanie to tak głęboko wryło się w pamięć ludzką, że do dzisiaj rozległe równiny na Księżycu nazywane są morzami, chociaż już w XVIII wieku wiedziano, że takowe obiekty nie mogą tam istnieć. Od tego czasu pojawiały się coraz dokładniejsze mapy i rysunki Księżyca ponieważ budowano coraz doskonalsze teleskopy. W 1647 roku astronom amator Jan Heweliusz z Gdańska wydał dzieło pod tytułem „Selenographia” liczące 495 stron tekstu, 40 rysunków Księżyca w różnych fazach i 3 mapy. W 1651 roku włoski astronom Giowanni Battista Riccoli opublikował w Nowym Almageście mapę Księżyca podając nazwy dla prawie 200 obiektów. Nazwy te z małymi wyjątkami  są używane do dzisiaj.  Wprowadził nazwę „krater” oraz nazwę morze „mare” na oznaczenie rozległych równin. Piccoli wprowadził też swoisty system nazewnictwa obiektów księżycowych. Łańcuchy górskie nazywał analogicznie do ziemskich (Karpaty, Alpy…). Kratery nazywał imionami własnymi znanych ludzi wg swojego uznania. Akwenom nadawał nazwy symboliczne np.: Ocean Burz, Morze Spokoju. Pod koniec XIX wieku zaopatrzono teleskopy w aparaty fotograficzne i zrobiono bardzo dokładne fotografie Księżyca na podstawie których sporządzono doskonałe i liczne atlasy. Były tak dobre, że geografowie skarżyli się, że nie posiadają takowych nawet dla powierzchni  Ziemi. Oczywiście te zdjęcia dotyczyły tylko widocznej części tarczy Księżyca. Zanim jednak poznano prawdziwą naturę naszego satelity próbowano obliczyć i określić jego drogę na sferze niebieskiej. Mimo, ze Księżyc znajduje się najbliżej Ziemi nie było to takie proste. Pierwsze właściwe odczytanie ruchów Księżyca przyniosła teoria heliocentryczna Kopernika. Następnie Tycho Brache odkrył oscylacje nachylenia orbity Księżyca do płaszczyzny ekliptyki. Johannes Kepler sformułował trzy prawa ruchu obiektów niebieskich. Wreszcie wielki Izaak Newton odkrył prawo ciążenia zweryfikowane dla ruchu Księżyca wokół Ziemi. Te odkrycia pozwoliły w końcu na stworzenie jednej spójnej teorii  ruchów Księżyca wokół naszej planety. Mimo to do chwili obecnej nie wszystkie niuanse występujące w ruchu naszego satelity są do końca wyjaśnione.

Księżyc obiega Ziemię a dokładnie środek masy układu Ziemia - Księżyc (punkt ten znajduje się około 4670 km od środka Ziemi) po orbicie eliptycznej o mimośrodzie (średnim) 0,0549 w czasie 27d07h43m11,97s. Jest to tzw. „miesiąc gwiazdowy” a jednocześnie okres obrotu Księżyca wokół swojej osi. Miesiąc synodyczny trwa 29d 12g 44m 03s i jest to czas od nowiu do ponownego nowiu, jest on o 2 doby dłuższy od miesiąca gwiazdowego. Średnia odległość Księżyca od Ziemi wynosi  384 402 km. Promień świetlny pokonuje tą drogę w czasie nieco dłuższym niż 1 sekunda. Ponieważ droga Księżyca jest elipsą jego widome rozmiary kątowe zmieniają się od 29’20’’ do 33’32’’. Nachylenie płaszczyzny orbity Księżyca do płaszczyzny równika Ziemi zmienia się od 18018’ do 28036’ co wśród księżyców jest zjawiskiem wyjątkowym. Średnia prędkość liniowa Księżyca w jego ruchu po orbicie wynosi 1,023 km/s. Średnia prędkość kątowa to 12061’/dobę, czyli około 0,50/h. Promień Księżyca ma 1737 km czyli objętość wynosi 2,2 x 1010 km3 co stanowi 0,0203 objętości Ziemi. Masa naszego satelity wynosi  7,347 x 1022 kg czyli około 0,0123 masy Ziemi. Z powodu zrównania się ruchu obrotowego  z ruchem obiegowym (tzw. rotacja wiązana) Księżyc zawsze zwrócony jest w naszą stronę tylko jedną częścią. Oczywiście nie jest to do końca prawdą ponieważ prędkość kątowa Księżyca w ruchu obiegowym  i w ruchu wirowym nie jest taka sama, oraz oś obrotu nie jest prostopadła do płaszczyzny orbity. Prosta łącząca środek Ziemi i środek Księżyca nie zawsze przechodzi przez ten sam punkt na jego powierzchni co powoduje efekt „kołysania” się Księżyca względem tej prostej. Zjawisko to nosi nazwę libracji (od łacińskiego libra – waga). Zostało ono zauważone po raz pierwszy przez Galileusza. Pierwsze zdjęcia niewidocznej z Ziemi strony Księżyca wykonała radziecka sonda Łuna 3 w 1959 roku. 10 lat później odbyło się pierwsze lądowanie ludzi na Księżycu w ramach programu Apollo. Wtedy też Neil Armstrong wypowiedział znamienne słowa, które przeszły do historii „To jest mały krok  człowieka ale wielki skok dla ludzkości

Znaczenie Księżyca dla Ziemi jest przeogromne chociaż nie do końca jeszcze poznane. Księżyc od najdawniejszych czasów jest uważany za symbol tajnych, ukrytych mocy Natury. Ma ogromny wpływ na życie Ziemi. Rządzi fazami przyrody: przypływami i odpływami morza oraz cyklami biologicznymi roślin, zwierząt oraz człowieka. Jego cykl jest podobny do cyklu menstruacyjnego, dlatego Księżyc jest ściśle związany z kobietami. W większości kultur nazwa naszego satelity była rodzaju żeńskiego.  Służył kiedyś ludziom do ustalania czasu i przepowiadania pogody. Najpierw ludzie posługiwali się kalendarzem księżycowym, czyli mierzyli tydzień od jednej fazy Księżyca do drugiej (np. od nowiu do pierwszej kwadry, od pierwszej kwadry do pełni itd.). Wczesne kalendarze Chaldejczyków, Babilończyków, mieszkańców Mezopotamii, Celtów, Greków, Rzymian, były oparte o fazy Księżyca. Powodowane oddziaływaniem naszego satelity pływy oceaniczne były motorem rozwoju  życia na lądach. Początkowo pływy te były znacznie silniejsze niż dziś (Księżyc oddala się od Ziemi około 4 centymetrów rocznie). Księżyc oddala się kosztem energii obrotowej naszego globu. Fale księżycowych przypływów uderzają o lądy i spowalniają obroty Ziemi, wydłużając dobę o mniej więcej 2 sekundy na 100 tys. lat. Jak przypuszczają naukowcy, 4,5 mld lat temu młody Księżyc wisiał zaledwie 25 tys. km nad Ziemią a doba liczyła tylko 6 godzin. Natomiast 600 mln lat temu była dwie godziny krótsza niż teraz, (dzięki odkryciu geologicznych śladów pozostawionych przez pływy w starych skałach osadowych w Australii). Bez tego zjawiska organizmy żywe zaludniłyby kontynenty znacznie później. Według niektórych uczonych grawitacja Księżyca stabilizuje również zmiany nachylenia osi obrotu Ziemi. Oś obrotu Ziemi odchylona jest od pionu o ok. 23 stopnie – dzięki temu mamy pory roku, co zapobiega nagłym zmianom klimatu.  Księżyc stanowi również tarczę chroniącą Ziemię przed meteorytami. Bardzo duży, o silnej grawitacji wychwytuje dużą część nadlatujących z przestrzeni obiektów, które uderzają w niego zamiast w nas. Widać to dobrze na „ciemnej”  stronie Księżyca. Zawsze odwrócona od Ziemi, wystawiona na bombardowanie jest znacznie bardziej podziurawiona niż ta zwrócona ku Ziemi. Ważną rolę pełni też oświetlanie Ziemi nocą, niezwykle istotne dla wielu organizmów. Oprócz wody, przypływom spowodowanym oddziaływaniem Księżyca oraz Słońca podlega także skorupa ziemska. Odkształcenia Ziemi pod działaniem grawitacji Księżyca wynoszą około pół metra. Skorupa naszej planety dosłownie „puchnie”, podobnie jak woda w ocenach z tą różnicą, że się nie przemieszcza. Srebrny glob ma również wpływ na ludzi. Podczas pełni Księżyca wiele osób ma problemy z zasypianiem, odczuwamy niepokój i lęk. Warto zdawać sobie sprawę, że ludzki organizm w większości składa się z wody dlatego też ciało ludzkie również podlega pływom, oczywiście na mniejszą skalę niż oceany. Najbardziej księżycową pełnię odczuwają lunatycy. Dzisiaj wiemy, że to właśnie według poszczególnych faz księżyca nasi przodkowie układali swoje życie, ta wiedza służy nam również dzisiaj, chociaż w mniejszym stopniu. Księżyc od wieków był też natchnieniem dla poetów i romantyków. „Rzeczywiście tak jak księżyc ludzie znają mnie tylko z jednej jesiennej strony”. Jerzy Harasymowicz, Jesienna zaduma. Księżyc jest opiekunem snu, marzeń sennych, tęsknot, uczuć i myśli. Księżyc, miał wielkie znaczenie w dziedzinie przesądów. Według wierzeń ludowych zmiana fazy sprowadzała deszcze wpływające ożywczo na roślinność, stąd pochodził dawny obyczaj siania w pierwszej, a zbierania plonów w ostatniej kwadrze, aby nie zakłócać rytmu natury. Ceniono wpływ Księżyca na tworzenie się rosy, mleka w piersiach matek, rośnięcie grzybów, przesileń w chorobach. Były dni pomyślne i feralne również związane z fazami Księżyca.

MW

Źródła:

https://zywaplaneta.pl/jak-powstala-ziemia/

https://pl.wikipedia.org/wiki/Teoria_wielkiego_zderzenia

https://zapytajfizyka.fuw.edu.pl/pytania/jak-powstal-ksiezyc/

http://www.cybertech.net.pl/online/astro/ksiezyc/Pliki/powstan.htm

https://wiadomosci.wp.pl/potwierdzono-ze-ksiezyc-powstal-z-wielkiego-zderzenia-6031572078322817a

https://przekroj.pl/nauka/jak-powstal-ksiezyc-nowe-pomysly-dla-ratowania-teorii-w-tara

https://pl.wikipedia.org/wiki/Ksi%C4%99%C5%BCyc

https://www.focus.pl/artykul/jak-dziala-ksiezyc

http://sciaga.pl/tekst/27295-28-ksiezyc_siodmy_kontynent

https://www.focus.pl/artykul/po-co-ziemi-ksiezyc

http://loging.com.pl/wplyw-ksiezyca-ziemie-mieszkancow/

http://wyborcza.pl/1,145452,18666571,co-by-bylo-gdyby-zabraklo-ksiezyca.html?disableRedirects=true

https://www.crazynauka.pl/gdy-pisali-my-o-ksi-ycu-pad-o-pytanie-dlaczego/

http://satanorium.pl/symbolika/82

http://izabelapodlaska.pl/index.php?id=320

https://pl.wikipedia.org/wiki/Niewidoczna_strona_Ksi%C4%99%C5%BCyca

Dodatkowe informacje