„Laski, piaski i karaski”

65 mln lat temu pod koniec okresu kredowego, gdy w Ziemię uderzył olbrzymi meteoryt i unicestwił większość żyjących gadów na Ziemi obszar Roztocza znajdował się około 1000 km na południe od miejsca gdzie leży obecnie. Wkrótce jednak napierająca od południa potężna płyta afrykańska zepchnęła powoli całą Europę wraz z naszym Roztoczem na północ, jednocześnie fałdując grube warstwy osadów zalegających w ówczesnym oceanie Tetydy.

 Trwało to kilkadziesiąt milionów lat. Część naukowców uważa, że proces ten trwa nadal tylko z mniejszym nasileniem. Tak powstały wielkie i wspaniałe łańcuchy górskie Alp, Karpat i Kaukazu oraz Himalajów, Andów i Kordylierów. Proces ten  od najwyższych gór Europy nazwano fałdowaniem alpejskim. Powstanie młodych i wysokich gór spowodowało totalne zmiany klimatu na całej kuli ziemskiej. Zmianie uległo rozmieszczenie mórz i oceanów, kierunki prądów morskich oraz wiatrów. Około miliona lat temu na półkuli północnej zaczęły następować kolejno po sobie okresy chłodu (zlodowacenia, glacjały) i ciepła (interglacjały) jako efekty zmian w ukształtowaniu powierzchni Ziemi i związaną z nimi zmianą klimatu. Od bieguna północnego we wszystkich kierunkach narastała olbrzymia czasza lodowa, która zajmowała duże obszary Europy, Azji i Ameryki Pn. Grubość tej czaszy sięgała w niektórych miejscach kilka kilometrów. Wraz z lodem przemieszczały się olbrzymie ilości rozdrobnionych skał i minerałów, które woda wypłukiwała w okresie topnienia lodowców. Na przedpolu lodowców  powstawały rozległe pola piaszczyste nazywane obecnie sandrami. Zanim na te tereny wkroczyła roślinność wiatr rozwiewał przesuszony piasek i przenosił go na sąsiednie tereny. Trwało to dziesiątki, setki a nawet tysiące lat. Później w zależności od kierunku dominujących wiatrów piasek był przenoszony na duże odległości i formowany w wydmy. Ostatnie zlodowacenie (Wisły, Vistulian, północnopolskie) cechowało się kilkoma zmianami klimatu. Około 15 tys. lat temu zaczęły powstawać pierwsze wydmy. Piasek był przesuszony i wywiewany przez wiatr mógł być wielokrotnie przewiewany z dolin na stoki i wierzchowiny. W młodszym dryasie nastąpiło ostatnie ochłodzenie klimatu. Średnie temperatury lipca wynosiły wtedy11-120C. Okres ten trwał od 9 tys. do 8 tys. lat p.n.e. W tym czasie intensywnie rozwijały się procesy eoliczne (działanie wiatru). Na przeważającej części Roztocza rozwinął się suchy step i pola piaszczyste. Zanik zmarzliny, brak szaty roślinnej oraz znaczne obniżenie zwierciadła wody gruntowej spowodowało przesuszenie stropowej warstwy utworów. Przeważające wiatry zachodnie spowodowały intensywne wywiewanie piasków i pyłów z Kotliny Sandomierskiej i przenoszenie ich na teren Roztocza (piaski) i dalej na wschód na teren Pobuża (pyły). W dolinach rzek roztoczańskich najczęściej przy stokach zawietrznych powstały wielkie zespoły wydmowe. W odcinkach gdzie zbiegało się kilka dolin rzek spływających z Roztocza strefa krawędziowa uległa zniszczeniu. Powstały zatoki, w które wdarła się równina piaszczysta mimo, że obszar ten genetycznie należy do Roztocza. Taka sytuacja występuje między innymi w okolicach Suśca, gdzie schodzą się doliny Tanwi, Jelenia i Potoku Łosinieckiego. W rozległych dolinach i zatokach równiny rozwinęły się wydmy piaszczyste i zagłębienia deflacyjne

 Najczęściej występują w naszej okolicy wydmy paraboliczne. Charakteryzują się tym, że mają kształt łuku o ramionach skierowanych pod wiatr. Mniej ubita miękka część znajduje się na kierunku przeciwnym niż kierunek dominującego wiatru. Jej centralna część jest ruchoma, gdyż jest zbudowana z suchszego i luźniejszego piasku niż ramiona i w przeciwieństwie do nich nie jest utrwalana przez rośliny. Największą wysokość względną wydmy paraboliczne osiągają w miejscu zagięcia łuku, w tzw. czole. Zwykle nie przekracza ona 30 m i maleje w miarę oddalania się wzdłuż ramion. Zbocza zewnętrzne łuku wydmowego są z reguły bardziej strome (w środkowej części - ok. 15-20°) niż wewnętrzne (ok. 5-10°). Na terenie Polski wydmy paraboliczne zwykle są skierowane wypukłością ku wschodowi, z uwagi na dominujący w okresie ich tworzenia zachodni kierunek wiatrów. Większość z nich obecnie jest utrwalona przez roślinność. Najczęściej są to bory sosnowe. Bardzo często pomiędzy ramionami wydm parabolicznych występują misy deflacyjne (zagłębienia) zazwyczaj wypełnione wodą. Oprócz wydm parabolicznych spotyka się także wały wydmowe, wydmy gwiaździste i nieregularne. Wydma gwiaździsta to wydma o kształcie wielokątnym, połączenie kilku wydm, Zazwyczaj wydmy tego typu powstają na obszarach o zmiennym kierunku wiatrów. Mają strome stoki, mogą osiągnąć znaczne rozmiary. Wydmy występują zwykle grupami, często łącząc się z sobą. W niektórych okolicach tworzą one całe łańcuchy, przy czym ich łuki wybiegają czasem z jednego podłużnego wału, powstałego przez połączenie się z jednej strony ramion poszczególnych wydm.

 Jeden z takich dużych zespołów wydmowych powstał w dolinie Łosińca pomiędzy Wólką Łosiniecką, Zawadkami, Kunkami, Dmitrocami i Kniaziami. Potok Łosiniecki i jego dopływy rozcinają pola wydmowe na głębokość kilkunastu metrów. Woda meandrując między wydmami podcina strome brzegi co powoduje odsłanianie korzeni a następnie osuwanie się rosnących na brzegach drzew. Ten duży zespół wydmowy został pocięty licznymi drogami, które łączą wspomniane wyżej wsie. Część tego zespołu nazywana Cygańskimi Ogrodami leży pomiędzy Wólką Łosiniecką, Kniaziami i Dmitrocami. Charakteryzuje się licznymi nieregularnymi lub owalnymi i dość stromymi pagórkami wydm. Niewykluczone, że początkowo były też formy gwiaździste lecz na skutek procesów erozyjnych ich kształty zostały rozmyte. Jednym z ciekawych zwierząt występujących na tych suchych obszarach i będący pod całkowitą ochroną jest padalec - odmiana turkusowa (jego ciało pokryte jest niebieskimi plamkami).  Wysokości w tej części zespołu wydm nie przekraczają 290 m.n.p.m. Kształty wydm w tej okolicy zapewne powstawały w wyniku nagłych zmian kierunków wiatru i jego osłabienia w zwężeniu doliny. Teren ten o kształcie trójkąta powstał w wyniku ruchów neotektonicznych pod koniec trzeciorzędu co wykorzystały również dopływy Potoku Łosinieckiego. Druga część zespołu wydmowego to Macherowa Góra z kulminacją 300,6 m.n.p.m ograniczona asfaltową drogą Kunki – Zawadki od północy. Niestety już nie istnieje, gdyż została wyeksploatowana przez kopalnię piasku. Jej resztki pozostały jeszcze wzdłuż brzegów Szóstej Wody – niewielkiego strumienia spływającego od strony Kunek. Na szczęście na północ od szosy Kunki – Zawadki (teren chroniony przez Krasnobrodzki Park Krajobrazowy) pozostał charakterystyczny układ pięknych i typowych dwóch serii wydm parabolicznych przedzielonych zagłębieniem deflacyjnym okresowo wypełnionym wodą o ciekawej nazwie Malcowe Bagno. Dolina jest tutaj dość szeroka i wydmy zostały usypane tuż przy jej wschodnich zboczach.  Kulminacją tych wydm jest wzgórze o wysokości 311,3 m n.p.m. tuż przy szosie Kunki – Zawadki. Zagłębienie deflacyjne ograniczone jest poziomicą 290 m n.p.m. Wysokości względne wydm wynoszą więc ponad 10 m. Wydmy porośnięte są lasem sosnowym praktycznie bez podszytu. Runo stanowią najczęściej porosty i mchy w obniżeniach pojawiają się borówki i trawy. Niekiedy sosny są bardzo zniekształcone i małe, ich pnie są obficie opanowane przez porosty zwłaszcza na szczytach wydm co świadczy o częstym braku wody i minerałów w glebie inicjalnej. Jeszcze w latach 80-tych XX wieku spotykane tu były piękne i kolorowe ptaki - kraski. Od nich, oraz charakteru terenu wzięła się popularna nazwa jaką przybysze obdarzali miejscową ludność „...tutaj u was to tylko laski, piaski i karaski”. Jak podpowiada mi kolega nazwa karaska może pochodzić również od zdrobnienia powszechnie występującej tu dawniej ryby karasia pospolitego. Często występuje w wielkich ilościach ale osiąga bardzo niewielkie rozmiary i wówczas rybacy traktują go jako chwast rybny. Stąd też to zdrobnienie i pogardliwe traktowanie przez ludność. 

 MW

Źródła:

https://pl.wikipedia.org/wiki/Wydma_%C5%9Br%C3%B3dl%C4%85dowa

https://pl.wikipedia.org/wiki/Wydma_gwia%C5%BAdzista

https://procesylitosfery.wordpress.com/procesy-egzogeniczne/dzialalnosc-wiatru/

https://pl.wikipedia.org/wiki/Zlodowacenie

http://www.wiking.edu.pl/article.php?id=285

http://creative.ostrowski.czest.pl/zlodowacenia-na-obszarze-polski/

https://pl.wikipedia.org/wiki/Kraska_zwyczajna

https://pl.wikipedia.org/wiki/Kara%C5%9B_pospolity

Jan Burczyński Rozwój dolin w strefie krawędziowej Roztocza.

Wojciech Stankowski Rozwój środowiska fizyczno-geograficznego Polski

Jan Burczyński Roztocze. Środowisko przyrodnicze.

Kondracki Jerzy, Geografia fizyczna Polski

Karol Izdebski , Tadeusz Grądziel Roztocze. Przyroda Polska.

Dodatkowe informacje